Literature

गुरुकुल शिक्षा ः अाजकाे अावश्यकता

गुरुकुल शिक्षाः आजको आवश्यकता

 

१. गुरुको परिचय

 

गुरु पूर्वको एउटा अनन्त एवं महत्त्वपूर्ण खोज हो भने गुरु-शिष्य परम्परा पूर्वको पहिचान हो । यस अनुलोम परम्परालार्इ पूर्वले नियमित, प्राकृतिक तथा सुल्टो परम्पराका रूपमा लिएको छ । यसले गुरुको महत्त्व राम्ररी बुझेको छ, गुरुको गरिमा र आयामको यथातथ्य पहिचान गरेको छ । यति मात्र होइन पूर्वका लागि गुरु सर्वव्यापक हो । यो परम्परा खोलो धाउँने परम्परा नभएर तिर्खा धाउँने परम्परा हो, अर्थात् यस परम्परामा शिष्य गुरुका समीपमा जान्छ र इच्छानुसार आफ्नो ज्ञानको तिर्खा मेटाउँछ । गुरुका बारेमा पूर्व के भन्छ हेरौं –

गु शब्दस्त्वन्धकारश्च रु शब्दस्तन्निवारकः

अन्धकार निरोधत्वात् गुरुरित्यभिधीयते

गुरुर्ब्रह्मा गुरर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः,

गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ।

अर्थात् गुरु सच्चा ज्ञानको आविष्कारक र त्यसको संरक्षक हो भने अज्ञानको संहारक पनि हो । समग्रमा गुरु यस जगत्को सिष्टकर्ता, पालनकर्ता, संहारकर्ता सर्वशक्तिमान् परब्रह्म परमात्मा हो ।  गुरुका बारेमा गोस्वामी तुलसीदासको भनाइ यसप्रकार रहेको छ –

गुर बिनु भवनिधि तरइ न कोई ।

जों बिरंचि संकर सम होई ।। (राम चरितमानस) ।

अर्थात् कुनै व्यक्ति ब्रह्मा, शंकर समान नै किन नहोस् गुरुबिना ऊ भवसागर पार तर्न सक्दैन ।

बंदउँ गुरु पद कंज कृपा सिंधु नररूप हरि ।

महामोह तम पुंज जासु बचन रबि कर निकर (राम चरितमानस)

अर्थात् म ती गुरु महाराजका चरणकमलको वन्दना गर्दछु, जो कृपाका सिन्धु तथा नर रूपमा श्रीहरि नै हुनुहन्छ र जसको वचन महामोहरूपी अन्धकारलार्इ नाश गर्ने सूर्यको प्रकाश हो ।

अर्का सन्त कविरको विचार –

तीरथ गए तो एक फल, संत मिले फल चार ।

सद्गुरु मिले तो अनन्त फल, कहे कबीर विचार ।

अर्थात् तीर्थ जाँदा एक फल प्राप्त हुन्छ भने सन्त समागमबाट चार गुणा फल प्रप्त हुन्छ र अझ सद्गुरुको सान्निध्यबाट त झन् अनन्त फल प्राप्त हुन्छ ।

श्रीमद्भगवद्गीताको उद्घोष –

सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।

अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच: । (गीता १८/६६

अर्थात् सबै साधनहरूलार्इ छोडेर केवल नारायण स्वरूप गुरुको शरणागत हुनुपर्दछ । उहाँले नै सबै पाप नाश गरिदिनुहुन्छ । यसमा शोक गर्ने काम छैन ।

जनिता चोपनेता च यस्तु विद्यां प्रयच्छति

अन्नदाता भयत्राता पञ्चैते पितरः स्मृताः ( चाणक्य नीति) ।

अर्तात् जन्मदाता, उपनयनकर्ता, विद्यादाता, अन्नदाता र भयत्राता यी पाँच पिता मानिन्छन् । यसरी हेर्दा गुरु र पितामा अलिकति पनि फरक छैन ।  नीति भन्छ –

विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम्

पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम् (चाणक्य नीति) ।

 

एकमेवाक्षरं यस्तु गुरुः शिष्यं प्रबोधयेत्

पृथिव्यां नास्ति तद्द्रव्यं यद्दत्वा चानृणीभवेत् -अत्रिसम्हिता_

यसरी वास्तवमा गुरु पूर्वको अटल सम्पत्तिका रूपमा रहेको देखिन्छ भने पश्चिमलार्इ गुरुको नाम र महत्त्व मात्र होइन ठेगाना पनि थाहा छैन । पश्चिमले कहिल्यै जानेन गुरुको आयाम । पश्चिमको शब्द कोशमा शिक्षक-विद्यार्थी (Teacher-student) मात्र रहेको देखिन्छ, त्यसैले पश्चिमाहरू शिक्षक र विद्यार्थीका बारेमा मात्र राम्ररी बताउन सक्छन् । उनीहरूलार्इ गुरु-शिष्यको ज्ञान अलिकति पनि नभएकाले अहिलेसम्म उनीहरू यस रसबाट सर्वथा वञ्चित रहेका छन् । वर्तमान समयमा विश्वभर पश्चिमबाट अयातीत अधुनिक शिक्षा प्रणालीको वर्चस्व रहेको हुनाले पूर्वकाहरू पनि सोही लहैलहैमा लागेर गुरुशिष्य परम्पराबाट ओझेल पर्न थालेका छन् । वर्तमान शिक्षा प्रणाली प्रतिलोम शिक्षा प्रणाली भएको हुनाले यस प्रणालीमा शिक्षक शिक्षार्थीको अनुगामी हुन्छ । शिक्षार्थी जहाँ छ त्यहाँ गएर शिक्षकले शिक्षा दिनुपर्छ । त्यसैले पूर्वका लागि यो परम्परा अप्राकृतिक र उल्टो हो । वास्तवमा शिक्षाको आशय ज्ञान हो भने ज्ञानका आकांक्षी शिक्षार्थी हुन् र सो आकांक्षा शिक्षकले पुरा गराउँछन् । प्राचीन शिक्षा प्रणालीलामा गुरुले ज्ञान प्रदान गरेको देखिन्छ भने अहिले गुरुको स्थान शिक्षकले लिएको छ । गुरु र शिक्षकमा भिन्नता रहेको छ । त्यसबेला गुरुका लागि शिक्षण पेसा नभएर आनन्द थियो, सुख थियो । शिक्षकले अतीतबाट प्राप्त सूचना वा जानकारीलाई अघि बढाएको पाइन्छ भने गुरुले ज्ञान प्रदान गरेको देखिन्छ ।

२. गुरुकुलको परिचय

घरमा नबसी गुरूका अधीनमा रहेर ब्रह्मचर्यपूर्वक त्याग एवं तपस्यायुक्त जीवन यापन गर्दै विद्या आर्जन गर्नु परम्परागत गुरूकुल शिक्षा प्रणालीको प्रमुख उद्देश्य हो । यस प्रणालीमा मूलतः तीन तत्त्व पाइन्छन् । तिनमा गुरु र शिष्यको आत्मिक सम्बन्ध, सत्य, तप, दम, शम आदि साधनहरूद्वारा दृढ चरित्र निर्माण तथा स्वाध्याय अर्थात् अपरा विद्या प्राप्ति । यसका लागि ६ वर्षको उमेरमा गुरूकुलमा प्रवेश गरिन्छ । कुनै कुनै गुरूकुलमा सो उमेर भन्दा बढी उमेरकाले पनि प्रवेश पाउने गरेको देखिन्छ ।  प्राचीन कालमा आठ वर्षमा उपनयन संस्कार सम्पन्न भएपछि गुरुको सान्निध्यमा रहेर विद्या अध्ययन गर्नुपर्ने प्रावधान थियो ।  अहिले पनि गुरूकुल शिक्षाले दिने अर्थ यही नै हो ।  त्यतिबेला विद्यार्थीले २५ वर्ष नपुग्दासम्म गुरूको साथमा बसेर विद्या अध्ययन गर्नुपर्थ्यो ।   पूर्ण ब्रह्मचर्यमा रहेर विद्या अध्ययन गर्नुपर्ने भएकाले यसलार्इ ब्रह्मचर्याश्रम पनि भनिन्थ्यो ।  प्राचीन गुरूकुलहरूमा वेद, दर्शन, उपनिषद्, व्याकरण आदि आर्ष ग्रन्थ पढ़ाउनुका साथसाथ गणित, भौतिक विज्ञान, रसायन विज्ञान, जीव विज्ञान, सामाजिक विज्ञान, चिकित्सा, भूगोल, खगोल, अन्तरिक्ष , गृह निर्माण, शिल्प, कला, संगीत, तकनीकी, राजनीति, अर्थशास्त्र, न्याय, विमान विद्या, युद्ध-आयुध निर्माण, योग, यज्ञ एवं कृषि इत्यादि मनुष्यका भौतिक तथा आध्यात्मिक उन्नतिका लागि आवश्यक पर्ने सबै विषय अध्यापन गराइन्थ्यो । कृष्णले गुरुकुलमै चैसठ्ठी कलासम्बन्धी विद्याध्ययन गरेको कुराबाट यसको पुष्टि हुन्छ ।

प्राचीन गुरूकुलमा  पढ़ाइको समय तालिका सूर्योदयदेखि लिएर सूर्यास्तसम्म हुन्थ्यो । सूर्यास्तको समयपछि शिक्षार्थीहरू संध्या, अग्निहोत्र आदि कार्य सम्पन्न गरी रात्रिको भोजनपश्चात् विश्राम गर्थे । केवल दुर्इ पटक मात्र भोजन हुन्थ्यो । किनभने मान्छेको दीर्घायुका लागि दुर्इ पटक भोजन गर्नु समीचीन ठहर्छ । उपर्युक्त अनुसार गर्नु गराउनु पर्ने कुरालार्इ मनन गरेर  आजका गुरुकुलले आध्यात्मिक आदर्शको कोशेढुङ्गा बन्न सक्नु पर्छ । यही नै आजको आवश्यकता हो ।

३. गुरुकुलको उद्देश्य

प्रत्येक व्यक्तिको जीवनको उद्देष्य वैदिक साहित्य, पुराण, ब्रह्मसूत्र, गीता, उपनिषद् जस्ता पूर्वीय वाङ्मयको अध्ययन मनन तथा सन्ध्यावन्दन, यज्ञयागादिको अनुशीलन, मातापिता, गुरूजन, बृद्ध व्यक्तित्वको सेवा साथै जीवजन्तु, पशुपक्षी, एवं बोटबिरूवाप्रति आत्मिक मैत्रीभावबाट मात्र प्राप्त हुन सक्छ ।  यस प्रकारको उद्देश्य प्राप्ति गुरूकुलीय शिक्षाबाट मात्र सम्भव छ । यसका साथसाथै गुरुकुलमा अध्ययन अध्यापन गर्ने आचार्य र विद्यार्थीहरूले योगाभ्यासद्वारा र्इश्वरको सक्षात्कार गरेर भौतिक पदार्थबाट पाउन नसकिने आनन्द प्राप्त गर्न सक्नु पर्दछ । सर्वव्यापक एवं आनन्दस्वरूप र्इश्वरको प्राप्ति गुरुकुलीय शिक्षाबाट नै सम्भव छ भन्ने कुरा गाउँले सर्बसाधारण समेतमा पुर्याउनु पनि यस शिक्षाको एउटा उद्देश्य हो । गुरुकुलमा संस्कृत अथवा नेपाली भाषाका माध्यमबाट अध्यात्म, वैदिक साहित्य, उपनिषद्, पैराणिक साहित्य जस्ता विषयहरू अध्ययन अध्यापन हुनु नितान्त आवष्यक छ । यस प्रणालीमा गुरुकुलीय शिक्षाका साथसाथ आधुनिक शिक्षा पनि दिन सकिने हुँदा यसको उद्देश्य पवित्र, गहन, व्यापक एवं सर्वतोमुखी हुनु अत्यावश्यक देखिन्छ । यस शिक्षाका केही प्रमुख उद्देश्यहरू –

  • गुरु-शिष्यका बिच पिता-पुत्रको सम्बन्ध हुन्छ भन्ने परम्परागत नैतिक अदर्शलार्इ पुनस्थापित गर्नु ।
  • बालकको शारीरिक, मानसिक तथा आध्यात्मिक विकास गर्नु ।
  • विद्यार्थीहरूको चरित्र विकास गर्नुका साथै प्राचीन पूर्वीय संस्कृतिप्रति अस्था जगाउनु ।
  • वैदिक तथा संस्कृत साहित्यलार्इ शिक्षामा उपयुक्त स्थान दिलाउनु ।
  • प्राचीन पूर्वीय ज्ञानविज्ञान एवम् अधुनिक ज्ञानविज्ञानको समन्वय स्थापित गर्नु, गराउनु ।
  • पूर्वीय अध्यात्म दर्शन, विज्ञान, इतिहास जस्ता विषयमा शोध गर्नु, गराउनु ।

४. गुरुकुलको तिहासिकता

भारतवर्षको प्राचीन इतिहासमा गुरुकुलको ज्यादै ठूलो महत्त्व थियो । त्यसबेला प्रसिद्ध आचार्यद्वारा सञ्चालित गुरुकुलमा अध्ययन गरेका शिक्षार्थीले ठुलो सम्मान पाउँथे । रामले महर्षि विश्वामित्र एवं वशिष्ठद्वारा सञ्चालित गुरुकुलमा अध्ययन गरेको देखिन्छ भने कृष्णले सान्दीपनि गुरुका गुरुकुलमा अध्ययन गरेको पाइन्छ । त्यसैगरी पाण्डवले ऋषि द्रोणाचार्य गुरुका गुरुकुलमा अध्ययन गरेको कुरा संस्कृत साहित्यको इतिहासबाट स्पष्ट हुन्छ । गुरुकुलमा अध्ययन गरेका राम, कृष्ण र पाण्डव जस्ता अध्येताहरूले कति सम्मान पाएका थिए भन्ने कुराको लेखाजोखा गर्न सकिदैन ।

भारतवर्षको प्राचीन इतिहास हेर्दा त्यस बखत तिन प्रकारका शिक्षण संस्था रहेको पाइन्छ, जस्तै-  गुरुकुल, परिषद् र तपस्थली । गुरुका आश्रममा गुरुका साथ रहेर अध्ययन गर्ने संस्थालार्इ गुरुकुल भन्ने गरेको पाइन्छ भने विषय विशेषज्ञद्वारा दीक्षा दिने संस्थालार्इ परिषद् भन्ने गरेको पाइन्छ । त्यसैगरी सभा सम्मेलनमा प्रवचनद्वारा ज्ञान प्राप्त गर्ने स्थानलार्इ तपस्थली भन्ने गरेको देखिन्छ । उदाहरणका लागि प्राचीन नैमिसारण्यलार्इ तपस्थलीका रूपमा लिन सकिन्छ ।

प्राचीन कालको गुरूकुलीय शिक्षा सर्वथा निःशुल्क थियो । गुरुकुलको खर्च गाउँलेको दान र सरकारी अनुदानबाट चल्थ्यो । गुरूकुलीय शिक्षाको व्यवस्था गाउँदेखि टाढा जङ्गलमा गरिन्थ्यो । त्यसबेला छात्र र छात्रा दुबैका लागि  गुरूकुलीय शिक्षा दिने गरेको पाइन्छ । तर छात्र र छात्रा अध्ययन गर्ने गुरूकुलको दूरी लगभग १२ कोस हुनेगरको देखिन्छ । गुरूकुलहरूमा शिक्षाको माध्यम संस्कृत नै रहेको पाइन्छ भन्ने कुरा तलको उद्धरणबाट थाहा पाउन सकिन्छ –

संस्कृतम् देवभाषास्ति वेदभाषास्ति संस्कृतम् ।

प्राचीन ज्ञानभाषा च संस्कृतं भद्रमण्डनम् ।

(अर्थात् संस्कृत देवताको भाषा हो, संस्कृत वेदको भाषा हो, यो प्राचीन ज्ञानको भाषा पनि हो र यसले  भाग्यलार्इ सिंगार्दछ ) ।

पौराणिक कालभन्दा धेरैपछि गुरुकुलीय शिक्षाले विश्वविद्यालय तहसम्म फड्को मारेको देखिन्छ । यसै क्रममा प्रचीन भारतवर्षमा नालंदा विश्वविद्यालय, तक्षशिला विश्वविद्यालय, वल्लभीपुर आदि प्रसिद्ध गुरूकुल संस्थाको स्थापना भएको देखिन्छ भने आधुनिक कालमा सर्वप्रथम हरिद्वारको  कांगड़ी नामक गाउँमा सन् १९०२ मा गुरूकुल कांगडी विश्वविद्यालयको स्थापना स्वामी श्रद्धानन्द सरस्वतीले गरेको देखिन्छ । हाम्रो देश नेपालमा पनि केही स्थानमा गुरूकुल शिक्षा सञ्चालित छन् । यस प्रणालीको विकास, विस्तार र पुनःस्थापना गर्नु वर्तमान समयको आवश्यकता हो । यसबाट मात्र राष्ट्रको गुमेको अध्यात्म, संस्कृति र परम्परागत गरिमा पुनः प्राप्त हुन सक्छ ।

५. नेपालमा गुरुकुल शिक्षा

प्राचीन कालमा गुरुकुलको जुन किसिमको स्वरूप थियो नेपालका गेरुकरलहरूमा पनि त्यही किसिमको स्वरूप रहेको पाइन्छ । खासगरी भारतवर्ष (उत्तरमा हिमालयदेखि शृङ्खलादेखि खक्षिणमा कन्याकुमारीसम्म र पूर्वमा बङ्गालको खाडीदेखि पश्चिममा अरब सागरसम्म) को गुरुकुल पद्धति दुइर्वटा परम्परामा रहेको पाइन्छ – शैव परम्परा र वैष्णव परम्परा । शैव परम्परामा शिवबाट पार्वतीले प्राप्त गरेका विद्या पर्दछन्, जसमध्ये व्याकरण, तन्त्रविद्या, सङ्गीत विद्या आदि प्रमुख छन् भने वैष्णव परम्परामा नारायणबाट ब्रह्मा → वशिष्ठ → शक्ति → परासर → व्यास → शुकदेव → गौडपाद → शङ्कराचार्य आदिका क्रमले विकसित भएको पाइन्छ । विशेष गरी नेपालका शिमशृङैखलालार्इ प्रचीन ऋषिमुनिको साधनास्थलका रूपमा लिइन्छ । व्यासको साधनाभूमि र याज्ञवल्क्यको साधनाभूमि नेपाल नै हो मन्ने मान्यता रहिआएको छ ।

५.१ लिच्छविकालीन गुरुकुल

लिच्छवि कालमा गुरुकुल शिक्षाको विकास राम्रोसँग भएको थियो भन्ने कुरा इतिहासले सिद्ध गरेको छ । त्यसबेलाको राजकीय भाषा संस्कृत थियो भएको कारणबाट पनि गुरुकुलको मान्यता कति थियो भन्ने कुरा हामी भन्न सदक्छौं । त्यसबेला वेद, व्याकरण, न्याय, साहित्य, दर्शन, व्योतिष जस्ता विषयहरू पठन पाठन हुने गरेको पाइन्छ । त्यसो भएर पनि लिच्छवि काललार्इ नेपालको इतिहासमा स्वर्णकाल मानिन्छ ।

५.२ मल्लकालीन गुरुकुल शिक्षा

लिच्छवि कालमा संस्कृत गुरुकुल मात्र सञ्चालित रहेको पाइन्छ भने मल्ल कालमा संस्कृतका साथै बोद्ध गुरुकुलको पनि स्थपना भएको देखिन्छ । साहित्य, कला, विज्ञान जस्ता विषयमा त्यसबेला लेखिएका ग्रन्थहरू अद्यावधि उपलब्ध छन् । लिच्छवि कालका तुलनामा यसबेला गुरुकुल शिक्षा केही कमजोर देखिन्छ ।

५.३ शाहवंशीय गुरुकुल शिक्षा

पृथ्वीनारायण शाहभन्दा अघिदेखि नेपालमा गुरुकुल परम्परा रहेको पाइन्छ । त्यसबेला गोर्खा, लमजुङ्, तनहु, कास्कीलगायत स्थानमा गुरुकुल रहेको देखिन्छ । पछि राणा शासन कालमा गुरुकुल शिक्षामा निकै ह्रास अयो । पछि देवसनशेरका पालामा केही सुधार भएके थियो ।

५.४ वर्तमान गुरुकुल शिक्षा

२००२ मा पद्मसमशेर प्रधानमन्त्री भएपछि कमजोर हुंदै गएको गुरुकुल शिक्षा पाचासको दशकदेखि क्रमश: कछुवा गतिमा अगाडि बढ्दै गएको छ । वर्तमान समयमा नेपाल सरकार शिक्षा मन्त्रालयले पनि गुरुकुल शिक्षालार्इ मूल प्रवाहमा ल्याएको छ । देवघाटमा रहेका गुरुकुलमा महेश संस्कृत गुरुकुल, परमानन्द संस्कृत गुरुकुल, वेदवेदाङ्ग गुरुकुल निकै सम्पन्न देखिन्छन् । यिनिहरूको सञ्चालन व्यवस्था पनि उत्कृष्ट रहेको पाइनछ ।

झापामा तेइसवटाभन्दा बढी गुरुकुलहरू सञ्चालित रहेका पाइन्छन् । तिनमध्ये केही गुरुकुलरू –

  • वेदवेदाङ्ग संस्कृत पाठशाला, साधुटार
  • विवेकाश्रम साङ्गवेद संस्कृत मावि, चारपाने
  • अर्जुनधारा संस्कृत वेद विद्यापीठ अर्जुनधारा
  • कृष्णद्वैपायन गुरुकुल वेदविद्याश्रम, महेशपुर

५. गुरुकुलका विशेषता

    गुरुकुलमा अध्ययन गर्ने बालकहरू गुरुकुलका अङ्ग बन्दछन्, उनीहरू जन्म दिने अफ्ना मातापिताको सानो परिवारबाट आचारको शिक्षा दिने आचार्यको ठुलो परिवारको सदस्य बन्दछन् । उनीहरूलार्इ त्यहाँ तपस्यापूर्ण जीवनको अभ्यास गराइन्छ । बालकहरूले त्यहाँ निशुल्क शिक्षा प्राप्त गर्दछन् । त्यहाँ धनी-गरीव, उच-नीच, महिला-पुरुषको कुनै भेदभाव रहँदैन । यसरी सबैले शिक्षाको समान अवसर पाउनु पनि गुरुकुल शिक्षाको एउटा विशेषता हो ।

६. सनातन धर्म र गुरुकुल

झुल्कनु पूर्वमा सूर्य अस्ताउनु यथा क्रम,

शास्त्रले भनिआएको यही नै हो सनातन ।

सृष्टिको सुरुदेखिन् नै हावा बग्छ धमाधम,

अरुकै लागि यो बग्छ यही नै हो सनातन ।

नदीमा मिल्नु खोल्साले नदी सागर सङ्गम,

गूढार्थ जसले बुझ्छ बुझ्यो त्यस्ले सनातन ।

जसका दुधले हाम्रो हृष्टपुष्ट छ यो तन,

साक्षात् गौ, धरणी, माता नै हुन् हाम्रा सनातन ।

ब्रह्माण्ड सृष्टिको पूर्व निस्केको पहिलो स्वर,

प्रणवाक्षरलाई नै भन्छन् शुद्ध सनातन ।

पृथिवी जल आकाश वायु तेज मिलीकन,

हाम्रो देह बनेको छ, हुन् यी पाँच सनातन ।

सनातन धर्ममा जल, अग्नि, सूर्य, पृथ्वी, वायु आकाश, रुख, ढुंगा, माटो लगायतका प्रत्येक प्राकृतिक वस्तुहरूलाई देवताको रूपमा पूजा गर्ने परम्परा छ । प्रत्येक वस्तुमा देवताको वास हुन्छ भन्ने मान्यता अनुसार प्रकृतिका हरेक अंगको पूजा गर्दै तिनको समुचित प्रयोग गर्न जोड दिइएको छ । शुक्ल यजुर्वेदको ३६ र १७ मा रहेको यस ऋचामा सनातन धर्ममा प्रकृतिको महत्वबारे यसरी बताइएको छ – द्यौः शान्तिः अन्तरिक्षम् शान्तिः पृथ्वी शान्तिः आपः शान्तिः ओषधयः शान्तिः वनस्पतयः शान्ति विश्वेदेवाः शान्तिः ब्रह्म शान्तिः सर्वम् शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः सामाशान्तिरेधि – अर्थात् आकाश, अन्तरिक्ष,  पृथ्वी,  जल, औषधी, वनस्पति, विश्वेदेव, ब्रह्मरूप ईश्वर लगायत सबैमा शान्ति होस् र सबैतिर भएको शान्ति मेरो लागि पनि होस् । यसरी हेर्दा कति विशाल र उदार देखिन्छ हाम्रो सनातन धर्म । आज मानिसकै कारणले गर्दा जलका भण्डार, बोटविरुवा आकाश पाताल सम्पूर्ण प्राकृतिक वस्तुहरू दूषित बन्न पुगेका छन् तिनमा अशान्ति छाएको छ । यसको परिणाम देखिन थालिसकेको छ । जलका स्रोतमा फोहोर गर्नु हुँदैन बिनाकारण रुख विरुवा काट्नु हुँदैन भन्ने मान्यताले गर्दा प्रकृतिको संरक्षण भएको थियो ।

तर हिजोआज विज्ञानको नाममा प्रकृति केही होइन, हामीले जतिसक्दो उपयोग र उपभोग गर्नुपर्छ भन्ने मान्यताले गर्दा तिनको दयनीय अवस्था बनेको देखिन्छ । जलका देवता वरुण, आगोका देवता अग्नि औषधिका देवता सोम लगायतका देवतत्व देख्ने परम्पराले प्रकृति संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो । प्रकृति पूजा गर्दै तिनीहरूको समुचित प्रयोगबाट वैदिक ग्रन्थमा मानिसको आयुलाई सय बर्षसम्म बाँच्न प्रेरित गरेको छ । धर्मग्रन्थहरूमा पनि बोटविरुवा नैं मानव जीवनको मूल आधार भएको बताइएको छ ।

वैदिक ग्रन्थमा बोटविरुवाले ढाकिएका स्थानको प्रशंसा गर्दै तिनले मानवको रक्षा गरुन् भन्ने प्रार्थना गरिएको पाइन्छ । वृक्षारोपणको महिमा भविष्यपुराण, स्कन्दपुराण, रामायण, महाभारत आदि ग्रन्थमा पनि पाइन्छ । वैदिक धर्ममा वृक्षारोपणलाई लौकिक धर्मको रूपमा प्रसंशा गरिएको छ । बिनाकाममा रुख विरुवाका हाँगा पात आदि भाँच्ने, काट्ने, लुछ्ने आदि कार्यलाई सनातन धर्मले निषेध गरेको छ । यतिमात्र होइन कतिपय बोटविरुवाहरूलाई त देवी देवताको अवतारको रूपमै पूजा गर्ने गरिन्छ ।

कतिपय बोटविरुवाहरू धार्मिक कार्यमा नभई हुदैनन् । कतिपय बोट विरुवाहरू देवी देवता पितृलाई चढाउन प्रयोग हुन्छ । कति वनस्पतिका फल र फूल धार्मिक अनुष्ठानहरूमा भोजनको रूपमा प्रयोग नगरी हुँदैन । यिनीहरूको अनिवार्यताले मानिसको स्वास्थ्य रक्षामा महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको हुन्छ । हाम्रो संस्कृतिमा प्रकृतिको मात्र होइन तिनमा आश्रित ठूलादेखि साना जीवहरूको सुरक्षा गर्न प्रेरित गरेका छन् । सर्प, नागदेखि लिएर गाई जस्ता प्राणीहरूको सम्मानले प्रकृतिको सन्तुलनलाई कायम राख्न मद्दत गर्दथ्यो ।

तर हिजोआज प्रकृतिमाथि धावा बोल्ने कार्यले गर्दा मानव अस्तित्व नै खतरामा पर्न थालेको सन्दर्भमा अन्य जीवहरूप्रति उदार बन्ने कसले? हजारौं वर्षसम्म स्वच्छ रहेको भूमण्डलको वातावरण विगत एक सय वर्ष यता तीव्र विनाश हुँदै गइरहेको छ । यसको कारण खोज्ने हो भने भौतिक उन्नतिको एकोहोरो सोच र भौतिक सुविधा भोग्ने प्रतिस्पर्धा नै हो । यस किसिमको प्रतिस्पर्धाले सम्पूर्ण भूमण्डललाई दूषित पार्ने कस्तो अकल्याणकारी परिणाम ल्याउँदो रहेछ भन्ने सबैले बुझेकै तथ्य हो । भौतिक विकासले पानीका स्रोतमात्र दुषित भएका छैनन्, हामीलाई प्रत्येक पल आवश्यक पर्ने हावा पनि दुषित भएको छ । सूर्यका हानिकारक किरणलाई छेक्ने ओजोन तहको प्वाल दिनानुदिन बढ्दो छ । भौतिक विकासका कारण अत्यधिक रूपमा प्रदूषित विश्वलार्इ धर्मो रक्षति रक्षितः, वेदोSखिलो धर्ममूलम्, द्यौः शान्तिः, वसुधैव कुटुम्बकम् जस्ता वैदिक उद्घोषलार्इ केन्द्रविन्दुमा राखेर शिक्षा दिने स्थान गुरुकुल नै भएको हुनाले गुरुकुल शिक्षा र सनातन धर्म एक सिक्काका दुर्इ पाटा हुन् भन्दा अतिशयोक्ति नहोला ।

७. उपनिषद्, नैतिक शिक्षा र गुरुकुल

उपनिषद् शब्द उप+नि पूर्वक सद् धातुबाट क्विप् प्रत्यय लागेर बनेको हो । अर्थात् उप+नि+सद्+क्विप् = उपनिषद् । यस व्युत्पत्ति अनुसारको अर्थ हुन्छ – सम्पूर्ण अनर्थलार्इ पैदा गर्ने सांसारिक क्रियाकलापलार्इ उपनिसदले नाश गर्छ, संसारको कारणस्वरूप अविद्यालार्इ शिथिल तुल्याउँछ वा समाप्त पार्दछ र ब्रह्मज्ञान प्राप्त गराउँछ । यसको अर्को व्युत्पत्ति यसप्रकार रहेको छ – उप समीपे ज्ञान प्राप्त्यर्थं निषीदति इति उपनिषद् (अर्थात् मुमुक्षु शिष्य अफ्ना गुरुका समीप ज्ञान प्रप्त गर्नका लागि बस्नु वा संलग्न हुनु) । यसरी हेर्दा उपनिषद् नै गुरुकुल र गुरुकुल नै उपनिषद् रहेको देखिन्छ । उपनिषद्ले दिने शिक्षाका केही उदाहरणहरू यसप्रकार छन् –

  • मा गृधः कस्यस्विद्धनम्

कसैको पनि धन प्राप्त गर्ने आसक्ति नगर  (र्इसावास्योपनिषद् मन्त्र १)।

  • सत्यं वद । धर्मं चर । स्वाध्यायान्मा प्रमद –

सदा सत्य बोलधर्मको आचरण गरस्वाध्यायबाट कहिल्यै विमुख नहोउ (तैत्तिरीयोपनिषद् अनुवाक् ११) ।

  • मातृदेवो भव, पितृदेवो भव, आचार्यदेवो भव, अतिथिदेवो भव

मातालार्इ देवता मान, पितालार्इ देवता मान, गुरुलार्इ देवता मान, अतिथिलार्इ देवता मान (एैजन, ऐजन) ।

  • यानि अवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि नो इतराणि

निर्दोष कर्म गर्ने गर, दोषयुक्त कर्म नगर (ऐजन, ऐजन) ।

  • विद्ययामृतमश्नुते

विद्याद्वारा अमृतको प्रप्ति हुन्छ (र्इसावास्योपनिषद् मन्त्र ११)

  • उत्तिष्ठत जाग्रत वरान्निबोधत

उठ, जाग र श्रेष्ठ वर पाएर परमात्मालार्इ जान (कठोपनिषद् वल्ली ३, मन्त्र   १४)

  • सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सहवीर्यंकरवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विसावहै –

हे परमात्मा हामी दुबै गुरुशिष्यलार्इ एकै साथ रक्षा गर्नुहोस्, पालन गर्नुहोस् । हामी दुबैले एकैसाथ बल प्राप्त गरौं । हामी दुबैले अध्ययन गरेको विद्या तेजिलो होस् । हामीमा द्वेष नहोस् (कठोपनिषद् शान्ति पाठ)

  • सत्यमेव जयते नानृतम् –

सत्यको नै विजय हुन्छ असत्यको होइन (मुण्डकोपनिषद् तृतीय)

८. उपनिषद्बारे केही पाश्चात्य विद्वान्हरूको दृष्टिकोण

  • हामी पूर्वीय सभ्यताप्रति चिर ऋणी छौं किनकि उनीहरूले हामीलार्इ गणित सिकाए, त्यसका अभावमा कुनै सार्थक प्रकृतिको वैज्ञानिक आविष्कार गर्न सकिने थिएन (महान् वैज्ञानिक अल्बर्ट आइन्स्टाइन (थ्योरी अन रिलेटिभिटी अर्थात् सापेक्षतावादका आविष्कारक) ।
  • युरोपेलीहरुको उच्चतम् दर्शन पनि वेदान्तको तुलनामा एउटा निस्तेज फिलिङ्गो जस्तोमात्र देखिन्छ (जर्मनीका महान् विद्वान्, कवि तथा समालोचक स्लेगेल) ।
  • कुनै पनि मानवभाषामा विद्यमान सर्वाधिक उदात्त एवं म्भीरम एक मात्र गीत गीता नै हो (जर्मनीका दार्शनिक, प्रतिभाशाली भाषा वैज्ञानिक र स्रष्टा विलहेल्म भोन हुम्बोल्ट) ।
  • वेदमा आजसम्म लेखिएका कुराले अत्यन्तै बिशुद्ध रुपमा अनन्त सत्यलाई प्रस्तुत गर्दछन् । तिनै वेदले मलाई सर्वप्रथम भारत वर्ष पुर्याए । तिनैले मलाई त्यहा अड्याए र तिनले मलाई अझै तानिरहन्छन् (क्यानडाका प्रसिद्द् पत्रकार, समालोचक, उपन्यासकार तथा अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयका प्राध्यापक पौल विलियम रोबर्ट्स्) ।
  • प्रत्येक बिहान म आफ्नो विचारशक्तिले भगवद्गीताको भव्य र विश्वोत्पत्ति विषयक ब्रह्माण्ड दर्शनमा स्नान गर्दछु । त्यतिखेर यसका तुलनामा आधुनिक जगत् र यसक साहित्य अत्यन्तै निरीह र तुच्छ लाग्दछन् । वेदको एउटा ऋचा पनि म्यास्याचुसेट्स राज्यभन्दा अनेकौं गुणा ठूलो हुन्छ (लेखक, समाजशास्त्री एवम् अध्यात्मवादी चिन्तक एवं दार्शनिक हेन्री डचाभिड थोरो) ।
  • सम्पूर्ण विश्वमा त्यस्तो प्रकारको संरचना कतै छैन, जसभित्र हामीले चैतन्यलाई बहुल स्वरुपमा पाउछौ (क्वान्टम फिजिक्सका पिता बीसौं शताब्दीका एक महान् अष्ट्रियन भौतिकशास्त्री आर्बिन श्रोडिङ्गर)
  • भागवद्गीता र उपनिषद्का अंशहरु र पतञ्जलीको योगसूत्रमा डुब्दै थिए भने गीता मेरा लागि अत्यन्तै प्रिय ठहरिएको थियो । (कवि, लेखक मेरिया क्रिस्टिना बेजार, फिलिपिन्स) ।

९. गुरुकुल र हारविहार

येनकेन प्रकारेण पेट भर्नु मात्र मानवको उद्देश्य होइन । आहार, निद्रा, भय, मैथुन  जस्ता विशेषताहरू पशुप्राणीमा समेत रहेको छ । कुनै प्रकारबाट आहार प्राप्त गर्नु  उनीहरूको अभीष्ट हो । यावत् प्राणीमा जीवन बाँच्नका लागि अदम्य इच्छा रहन्छ, तर खान नपाएर मर्न लाग्दा पनि शाकाहारी पशुले मासु खाँदैन । हामीले जानेबुझेको कुरा हो विश्वका जीवजन्तु, कीटपतङ्ग सबैले जीवनलार्इ बचाइराख्न मानिसले प्रयोग गरेका कीटनाशक औषधिका विरुद्ध प्रतिकार शक्ति उत्पन्न गर्छन् । रोगका सूक्ष्मातिसूक्ष्म जीवाणु (Bacteria) ले पनि केही समयपछि रोग प्रतिरोधक दबाइका विरुद्ध जीवन बचाउने तरिका खोज्छन् र विष पनि सजिलै पचाइदिन्छन् । यो तिनको अदम्य जिजीविषाको परिणाम हो । यहाँ सबैले बाच्न चाहेको, कसैले पनि मर्न नचाहेको देखिन्छ । यसरी हेर्दा प्राण बचाउनका लागि संघर्षरत पशुहरूलार्इ स्वादका लागि मात्र हत्या गर्नु क्रूरता र विकृतिको पराकाष्ठाबाहेक अन्य केही पनि देखिंदैन, त्यसैले गुरुकुलमा अध्ययन गर्ने विद्यार्थीहरूलार्इ दुध, फल तथा शुद्ध शाकाहारी भोजन गराइन्छ । मद्य, मांस, धुम्रपान जस्ता आमिषजन्य वस्तुहरू अत्यन्त कडाइका साथ बर्जित गरिएका हुन्छन् यस संस्थामा । सादा जीवन उच्च विचारलार्इ गुरुकुलका आचार्य तथा विद्यार्थीहरूले पूर्णरूपेण परिपालन गर्नुपर्छ र गरेका हुन्छन् ।  हाम्रा पूर्वीय मनीषिहरूले आहार शुद्धौ सत्त्वशुद्धिः भनेर गरेको उद्घोषलार्इ अहिले आएर विज्ञानले समेत अनुसरण गरेपछि सात्विक भोजनको महत्त्व र गरिमा चुलिंदै गएको छ । तुलनात्मक रूपमा शाकाहार गर्ने मानिस  मांसाहार गर्ने मानिस भन्दा अधिकतम स्वस्थ र दीर्घजीवी भएको छ र हुन्छ भन्ने कुरा वैज्ञानिक अनुसन्धानले पुष्टि गरेको छ ।

शाकाहारीहरूमा मुटुसमबन्धी रोग कम हुने गरेको र उनीहरूमा कोलेस्ट« तथा कम घनत्व भएको लायप्रोटिन कोलेस्ट«को मात्रा सामान्यतया कम हुने गरेको पाइन्छ । अर्को कुरा शाकाहारीहरूमा उच्च रक्तचापको सम्भावना मांसाहारीहरूमा भन्दा कम हुनेगरेको र ठुलो अन्द्राको क्यान्सरको संभावना पनि कम हुने गरेको विभिन्न अध्ययन अनुसन्धानले देखाएको छ, किनभने शाकाहारीहरू रेसायुक्त फल तथा सब्जीको अधिक प्रयोग गर्दछन् । वैज्ञानिकहरूले विश्वभरिको तथ्याङ्कबाट पुष्टि गरेका छन् वनस्पतिमा आधारित भोजन गर्ने मानिसहरूमा स्तन क्यान्सरको संभावना पनि कम देखिएको छ । आहार विशेषज्ञ भारतीय डाक्टर भुवनेश्वरी गुप्ता भन्छिन् – शरीरका लागि शाकाहारी भोजन सबै भन्दा उत्तम हो । उनका विचारमा भारतमा ह्दयसँग सम्बन्धित मधुमेह, क्यान्सर अन्य रोगहरूको दिनप्रतिदिन बृद्धि भइरहेको छ । यसको प्रमुख कारण अंड, मांस डेरीका उत्पादनहरु ( नौनी, पनीर तथा आइसक्रि दि) को बढी खपत हुनु रहेको छ । विश्व खाद्य तथा कृषि संगठनले दिएको रिपोर्ट अनुसार आज पर्यावरणको गंभीर समस्या देखापर्नुमा मांस उद्योग नै प्रमुख कारण रहेको छ । एकजना वैज्ञानिकले भनेका छन्- एक शाकाहारी व्यक्तिले एक वर्षमा २०० पशुहरूको ज्यान बचाउन सक्छ । उत्तरी अमेरिकाको शाकाहार सोसाइटीले शाकाहारी जीवन शैलीलार्इ बढ़ावा दिनका लागि १९७७ एक अक्टुबरका दिन शाकाहार दिवस मनाउन शुरूआत गरेको थियो । पछि त्यसलार्इ अंतरराष्ट्रिय शाकाहार संघले पनि समर्थन गर्यो र अद्यावधि प्रत्येक साल एक अक्टुबरका दिन अंतर्राष्ट्रिय शाकाहार दिवस  मनाइँदै आएको छ ।

अब हेरौं शाकाहारका प्रमुख विशेषताहरू :

१. हृदयमा दयाभावको उपस्थिति,

२. विश्व शान्तिको भावोत्पत्ति,

३. हिंसाको अल्पीकरण तथा अहिंसाको सोपान,

४. महत्त्वपूर्ण प्राथमिक पोषण,

५. स्वस्थ एवं दीर्घ जीवनको आधार,

६. आरोग्य संवर्धनमा सहायक

७. मानवीय जीवन-मूल्यको संरक्षण,

८. पर्यावरणीय सन्तुलनको सर्वोत्तम उपचार,

९. प्राकृतिक संसाधनको सही उपभोग,

१०. नैतिक मूल्य र मान्यताको अनुसरण,

उपर्युक्त कुराहरू गुरुकुल शिक्षा प्रणालीसंग अन्तर्सम्बन्धित छन् ।  यसबाट गुरुकुल शिक्षाको उपादेयता कति रहेछ भन्ने कुरा स्वतः प्रमाणित हुन्छ ।

सन्दर्भ सूची

१.सुवेदी, गुरुप्रसाद (प्र.सं.२०७०), गुरुकुल सन्देश, काठमाडौं : शिक्षाविभाग, गुरुकुल आश्रम शिक्षापरिषद्, नेपाल ।

 

Advertisements
Standard
Literature

अात्रेय गाेत्रीय पानी पाेखरेेल : एक सर्वेक्षण


(साेमनाथ भट्टद्वारा निर्मित साेमनाथ मन्दिर)

१. परिचय

“गोत्र” भनेको वंश हो । यसले “थर” भन्दा अझ व्यापक स्थान ओगटेको हुन्छ । वंशलाई वेदवृक्षसंग तुलना गरेर अध्ययन गर्न पनि सकिन्छ । ‘ऊध्र्वमूलमधः शाखः’ भनेर गीतामा वेदवृक्षको जसरी वर्णन गरिएको छ त्यसरी नै वंशवृक्षको पनि वर्णन गर्न सकिन्छ । उँभोतिर जरा र उँधोतिर हाँगा, पात हुँदै विस्तृत एवं व्यापक रूपमा निरन्तर फैलिएको वंशवृक्षको पहिचान गरी जरादेखि हाँगा र पातसम्म पुग्नु अत्यन्त जटिल कार्य हो । यसको अध्ययन, अनुसन्धान जति गरे पनि अपूर्ण नै रहन्छ । ‘आत्रेय–गोत्रीय पानी पोखरेल’ का बारेमा अनुसन्धानात्मक लेख लेख्नु वास्तवमा महासागरको गहिराइलाई एउटा टेक्ने लठ्ठीले आकलन गर्नु जत्तिकै हो, तर यसो भन्नुको अर्थ असम्भव कुराको अध्ययन अनुसन्धान नै नगर्नु भन्ने चाहि किमार्थ होइन । ‘उद्देश्य के लिनु उडी छुनु चन्द्र एक’ भन्ने महाकवि देवकोटाको सदुक्ति उनको भौतिक देह समाप्त भएपछि सार्थक भयो । त्यसो हुँदा यसबाट असम्भव भन्ने कुरा केही पनि छैन भन्ने शिक्षा पाउन सकिन्छ, तर पनि यो लेख वंशमहासागर भित्रको एक चञ्चुप्रवेश मात्र हो । निम्न लिखित आधारमा एकसरो परिचय प्रस्तुत गर्नु यस लेखको प्रमुख उद्देश्य रहेको छ ।

२. सांस्कृतिक आधार

संस्कृति आफ्नो पहिचान हो । यसले मानिसलाई आफू को हुँ र कहाँबाट आएको हुँ भन्ने कुराको ज्ञान दिन्छ । आधुनिक र अत्याधुनिक भएर आफैंलाई बिर्सनु राम्रो होइन । आफ्नो संस्कृतिलाई चटक्क त्यागेर उपेक्षा गरेका कारण आज पश्चिमी मुलुकका मान्छेहरू त्यसको परिणाम भोगिरहेका छन् । वास्तवमा जीवजन्तु र बोटबिरुवाको संरक्षण जत्तिकै महत्वपूर्ण रहेछ संस्कृतिको संरक्षण र संवर्धन पनि । यो कुरा समय बितिसकेपछि पश्चिमेलीहरूले बुझे, त्यसैले हामी पूर्वेलीहरूले बेलैमा सचेत हुनु जरुरी छ । सांस्कृतिक आधारलाई निम्नानुसार वैदिक र पौराणिक गरी दुई भामा अध्ययन गर्न सकिन्छ ः

२.१ वैदिक आधार

आजसम्म प्राप्त प्रामाणिक शास्त्रहरूमा वेदलाई सर्वप्राचीन ग्रन्थ मानिएको छ । वेदोखिलो धर्ममूलम् यो उपनिषद्को उद्घोष हो । यसरी हेर्दा मानव सभ्यताको सर्वप्राचीन ऐतिहासिक ग्रन्थ वेद नै हो भन्ने कुरा प्रस्ट हुन्छ । संसारभरका इतिहास एवंं पुरातत्वविद्हरूको अध्ययन अनुसन्धान अनुसार सृष्टिदेखिको विश्वको इतिहास बताउने पहिलो ग्रन्थ वेद नै हो । कतिपय पश्चिमेली विद्वान्हरुले वेदको उद्भव र महŒवलाई स्विकारेका छन् । उनीहरु इसापूर्व ६००० देखि २००० सम्मको समयलाई वेदको रचना काल वा उद्भव काल मान्दछन् । प्रो. म्याक्समुलर, कीथ, ग्रासम्यान, मेकडोनेल आदि विद्वान्हरू यस मतका अनुयायी हुन् ।

आत्रेयगोत्रीय पानी पोखरेलका आदि पुर्खाको उल्लेख भएको सबभन्दा पुरानो ग्रन्थ वेद हो । वेदमा अत्रि, आत्रेय, अर्चनानस, श्यावाश्व आदि ऋषिहरुको उल्लेख यत्रतत्र पाइन्छ । चार वेदमा सबभन्दा पुरानो ऋग्वेद हो । यसको पञ्चम मण्डल पूर्णतः आत्रेयमण्डलकै रुपमा देखिन्छ । यस मण्डलका सूक्तहरुमा विभिन्न नामबाट आत्रेयहरुको उल्लेख भएको पाइन्छ । उदाहरणका लागि केही नाम लिन सकिन्छ, जस्तै बुधगविष्टर आत्रेय, कुमार आत्रेय, बसुश्रुत आत्रेय, प्रयस्वान् आत्रेय, अत्रिभौम आत्रेय, अर्चनानस आत्रेय, श्यावाश्व आत्रेय, आपाला आत्रेयी आदि । यी बाहेक अष्टममण्डलका केही सूक्तहरूमा पनि आत्रेयहरूको नामोल्लेख भएको पाउन सकिन्छ ।
त्यसैगरी यजुर्वेदमा पनि अत्रिभौम आत्रेय, अत्रिदुहिता आत्रेय, विश्ववारा आत्रेयी, इष आत्रेय, वसुयु आत्रेय, श्यावाश्व आत्रेय, स्वास्त्यात्रेय, बुध गविष्ठर आत्रेय, प्रतिक्षत्र आत्रेय, आदि नामहरू रहेका पाइन्छन् । त्यस्तै सामवेदमा बुधगविष्ठर आत्रेय, श्यावाश्व आत्रेय, अत्रिमौम आत्रेय, आदि नामहरू रहेका देखिन्छन् भने अथर्व वेदमा पनि आत्रेय”पिता अत्रिको नामोल्लेख भएको देखिन्छ ।
यसरी वेदमा यत्रतत्र आत्रेयहरूको नामोल्लेख हुनु र उनीहरु मन्त्रद्रष्टा ऋषिका रूपमा प्रतिष्ठापित हुनु हामी समस्त आत्रेयका निमित्त अत्यन्त गौरवको विषय हो, किनभने सर्वज्ञानमयो वेदः भनेर वेदलाई संस्कृति, धर्म, दर्शन, साहित्य, इतिहास आदि सम्पूर्ण ज्ञानको स्रोतका रुपमा मानेर त्यसको अनुशीलन गर्ने गरिएको छ । यसबाट के पनि थाहा पाउन सकिन्छ भने आत्रेयहरूको सर्वप्राचीन वंशावली वेद नै हो । त्यसैले वेदविहित कार्य गरी आफ्ना पूर्वजहरूको अनुसरण र अनुकरण गर्नु आत्रेयहरूको कर्तव्य हो भन्ने कुरा उनीहरूका व्यवहारले देखाउँदै आएको छ ।
उत्तर वैदिक युगको अन्तिममा आएर आत्रेयहरूका पूर्वजले नै उपनिषद् को रचना गरेका हुन् । ‘उपनिषद्’लाई वेद सम्बन्धी अन्तिम रचनाका रुपमा लिइन्छ । आत्रेयहरूका पूर्वज ऋषिमुनिहरुले कस्तो आदर्श स्थापित गरेका थिए भन्ने कुरा निम्नलिखित औपनिषदिक सुक्तिहरुबाट अवगत गर्न सकिन्छः–
मा गृधःः कस्यस्विद् धनम् (ईषावास्योपनिषद्, मन्त्र १) कसैको पनि धन प्राप्त गर्ने आशक्ति नगर ।
 विद्ययाद्रमृतमश्नुते (पूर्ववत्, मन्त्र ११) विद्याद्वारा अमृतको प्राप्ति हुन्छ ।
उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत (कठोपनिषद्, वल्ली ३, मन्त्र १४) उठ, जाग र श्रेष्ठ वर पाएर परमात्मालाई जान ।
 ॐ सहनाववतु सह नौ भुनक्तु । सहवीर्यं करवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै (कठोपनिषद्, शान्तिपाठ) हे परमात्मा, यहाँले हामी दुवै (गुरु–शिष्य) को साथ–साथ रक्षा गर्नुहोस , पालना गर्नुहोस् । हामी दुवैले साथसाथ बल प्राप्त गरौं । हामी दुवैले अध्ययन गरेको विद्या तेजिलो होस् । हामीमा द्वेष नहोस् ।
ॐ भदं्र कर्णेभिः श्रृणुयाम देवाः भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः (कठोपनिषद्, शान्तिपाठ) हे देवगण, हामी कानले कल्याणकारी वचन सुनौं र हाम्रा आँखाले कल्याणकारी द्दश्य देखून् ।
सत्यमेव जयते नानृतम् (मुण्डकोपनिषद्, तृतीय) सत्यको नै विजय हुन्छ, असत्यको होइन । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा (तैत्तिरीयोपनिषद्, अनुवाक् ११) हाम्रो शरीर अत्यन्त फुर्तिलो होस् । हाम्रो वाणी अतिशय मधुवर्षिणी होस् ।
सत्यं वद । धर्मं चर । स्वाध्यायान्मा प्रमद । (तैत्तिरीयोपनिषद्, अनुवाक् ११) सदा साँचो बोल । धर्मको आचरण गर । स्वाध्यायबाट कहिल्यै विमुख नहोऊ ।
मातृदेवो भव, पितृदेवो भव, आचार्यदेवो भव अतिथिदेवो भव , यानि अवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि नो इतराणि (तैत्तिरीयोपनिषद् अनुवाक् ११) मातालाई देवता मान, पितालाई देवता मान, गुरुलाई देवता मान, अतिथिलाई देवता मान, निर्दोष कर्म गर्ने गर । दोषयुक्त कर्म नगर ।

२.२ पौराणिक आधार

पुराणहरू सम्यताको सूर्योदयदेखि नै ऐतिहासिक आख्यानद्वारा विशेष प्रसिद्ध छन् । पुराणको अर्थ हुन्छ ‘पुरानो’ । पुराना आख्यानहरुको सङ्कलन गरिएको हुनाले यस्ता ग्रन्थको नाम पुराण रहेको हो । पुराना आख्यानहरू वैदिक कालमा पनि प्रचलित थिए भन्ने कुरालाई ऋचः सामानि छन्दांसि पुराणं यजुषा सह भनेर अथर्ववेद संहिताले पुष्टि गरेको छ । ‘अथर्ववेद संहिता’को यस उक्तिबाट ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद र पुराणको आविर्भाव एकैसाथ भएको मान्न सकिन्छ । शतपथ ब्राह्मण, शाङ्करभाष्य र छान्दोग्योपनिषद जस्ता ग्रन्थहरूमा पुराणको नामोल्लेख हुनुले पनि पुराणको प्राचीनता मुखरित भएको पाइन्छ ।
प्राचीन ग्रन्थहरूमा पुराण र इतिहासको घनिष्ठ सम्बन्ध रहेको कुरा उल्लेख भएको देखिन्छ । कतिपय आधुनिक विद्वान्हरू महाभारतलाई मात्र इतिहास मान्छन् तर कतिपय विद्वान्हरू र कौटिल्य समेतले ‘पुराणलाई इतिहासको श्रेणीमा राखेको पाइन्छ । यसरी हेर्दा पुराण र इतिहासको क्षेत्र एउटै देखिन्छ । अतिरञ्जनात्मक प्रसङ्गलाई पन्छाउँदा पुराणले विश्व–ब्रह्माण्ड सृष्टिदेखि लिएर मानव सभ्यताका साथै प्राचीन आख्यान एवं घटनाहरुको वर्णन गर्ने हँुदा यिनलाई ‘प्राचीन इतिहास’ भन्नु उचित देखिन्छ । प्राचीन भारतवर्षको इतिवृत्त पुराणमा पाइने हुनाले यिनको सम्बन्ध आधुनिक इतिहाससँग पनि छ । यति हँुदाहुँदै पनि पौराणिक इतिहास र आधुनिक इतिहासलाई जोड्ने सेतु के हो र कहाँ छ भन्ने कुराको अध्ययन अनुसन्धान नहुनुले ‘पौराणिक इतिहास’ आधुनिक इतिहासबाट उपेक्षित देखिन्छ ।
अठार पुराण र अठार उपपुराणहरुका रचनाकार वेदव्यास हुन् । वेदलाई आधार मानेर रचना गरिएका पुराणहरुमा यत्रतत्र पानी पोखरेलका आदि पुरुष अत्रि र आत्रेयका बारेमा उल्लेख भएको पाइन्छ । श्रीमद्भागवत नवमस्कन्धको चौधौं अध्यायको दोस्रो श्लोकले अत्रि ऋषिलाई ब्रह्माका मानसपुत्र मानेको छ भने गण्डकी महात्म्यको पृष्ठ १२२ मा पनि सो कुराको पुष्टि भएको छ । ब्रह्मर्षि वर्गमा पर्ने अत्रिलाई सप्तर्षिमध्ये एक मानिएको छ । प्रथम स्वायम्भुव मन्वन्तरमा यिनी सप्तर्षि गणमै प्रतिष्ठापित थिए भने वर्तमान वैवस्वत मन्वन्तरमा पनि यिनी सोही गणमै रहेका पाइन्छन् । यिनै अत्रिपुत्र आत्रेय हाम्रा गोत्र एवं वंश प्रवर्तक मूल पुरुष हुन् । ‘अत्रःे अपत्यं पुमान् आत्रेयः भन्ने विग्रहबाट ‘आत्रेय’ शब्दको व्युत्पति भएको छ । यस आधारमा हेर्दा ‘आत्रेय’ अत्रिकै पुत्र हुन्, अत्रिकै वंशज हुन् । ‘आत्रेय’लाई अत्रिपुत्र मान्दा मान्दै पनि यहाँ एउटा अर्को शङ्का उब्जिएको छ । त्यो के हो भने ‘अत्रिगोत्र’ र आत्रेयगोत्र’का बीचमा हुने गरेको बिहाबारी । यस प्रचलनले ‘अत्रि’ र आत्रेयहरू सगोत्री हुन् कि होइनन् , हुन् भने किन शास्त्रद्वारा निषिद्ध सगोत्रीय विवाह चलाए र होइनन् भने बाबु–छोराबाट कसरी दुईवटा गोत्र चल्यो भन्ने जस्ता प्रश्नहरुले हामीलाई अलमल्याएको छ । अन्य गोत्रका विद्वान्हरूबाट पनि यदाकदा यस किसिमको प्रचलन नहुनु पर्ने हो भन्ने कुरा उठ्दै आएको छ ।
यस प्रकारको विवाहप्रथा प्रचलनमा आउनाले कसैलाई नकारात्मक सन्देश दिएको छ भने धेरैका लागि यो सकारात्मक पनि छ । सगोत्रीय विवाहप्रथा राम्रो होइन । यो हामी सबैले भन्ने गरेका छौं, तर अत्रि र आत्रेय गोत्रमा हुने गरेको विवाहप्रथा सगोत्रीय हो वा अन्तर्गाेत्रीय, यो चाहिं सबभन्दा महत्वपूर्ण कुरा हो । यस विषयमा अत्रि र आत्रेय गोत्रका विद्वान् तथा बृद्ध अनुभवीहरु र धार्मिक व्यक्तित्वहरुलाई प्रश्न गर्दा चित्त बुझ्दो उत्तर प्राप्त हुन सकेन । यस बारेमा प्रकाण्ड विद्वान् एवं पुरातŒवविद् योगी नरहरिनाथको भनाइ य’प्रकार रहेको छ ड्ड अत्रिका आश्रममा अध्ययन गर्ने धेरै शिष्यहरु थिए । ती शिष्यहरुमध्ये उनका आफ्नै छोराहरु पनि त्यही समूहमा अध्ययनरत थिए । दीक्षान्त पछि अत्रिका केही शिष्यहरुले गुरुकै गोत्र सञ्चालन गर्नपाऊँ भनी निवेदन गर्दा उनले ती शिष्यहरुलाई पनि आफ्नो गोत्र प्रदान गर्ने निधो गरे, तर उनका पुत्रहरूले शिष्य र पुत्रलाई एउटै गोत्रको बन्धनमा राख्दा कालान्तरमा पुत्रत्व र शिष्यत्वको पहिचान नरहने कुरा देखाउँदै पितालाई पुनर्विचार गर्न अनुरोध गरे । त्यसपछि छोराहरूको तर्कलाई उपयुक्त ठानी अत्रिले शिष्यहरुलाई अत्रि गोत्र चलाउने र छोेराहरुलाई आत्रेय गोत्र चलाउने अनुमति दिए । यसकुराको पुष्टि ब्रह्मवैवर्त पुराणको ‘अत्रेःशिष्यश्चात्रि प्रोक्ता, आत्रेयारत्रिवंशजाः’ भत्रे कथनले पुष्टि गरेको छ ।
योगी नरहरिनाथको उपर्युक्त कथनलाई नै आधार मानेर यस पङ्तिकारले भत्रे गरेको छ, अत्रि र आत्रेय गोत्रमा हुने गरेको विवाह सगोत्रीय नभएर अन्तर्गोत्रीय हो । वंशत्वबाट चलिआएको गोत्र र शिश्यत्वबाट चलिआएको गोत्र परम्परालाई ख्याल गरेर नै हाम्रा पुर्खाहरुले अत्रि र आत्रेय गोत्रमा विवाह गर्ने गरेका रहेछन् । यसभन्दा अझ विश्वसनीय शास्त्रीय प्रमाण प्राप्त भएमा यसैलाई आधार मानिरहनु पर्ने देखिंदैन । हाम्रा अत्रि र आत्रेय गोत्रसंग आवद्ध विद्वान् अनुसन्धाताहरुलाई यसबारेमा अझै नजिक पुग्न आह्वान गरिन्छ ।
आत्रेय’ ऋषिका सन्तान विभित्र थरबाट परिचित छन् । तिनमध्ये पानीपोखरेल पनि एक हो । प्रचलनमा आए अनुससार थरका अगाडि दुईवटा नामिक पद प्रयुक्त छन् ‘पानी’ र ‘दूध’ । पानी पोखरेलहरुको ‘आत्रेय गोत्र’ रहेको पाइन्छ भने ‘दूध पोखरेलको ‘भारद्वाज’ गोत्र’ । जतनपुरे पानीपोखरेलको ‘वंशावली’ भत्रे पुस्तकमा प्राः बालकृष्ण पोखरेलले पश्चिम नेपालतिर आत्रेयगोत्री दूध पोखरेल पनि पाइएको कुरा उल्लेख गरेका छन् । यस कुराको पुष्टि हुनु आवश्यक छ ।
‘आत्रेय’ सँग पानी को के कस्तो सम्बन्ध रहेको छ भत्रे कुराको सामान्य चर्चा गर्ने क्रममा ब्रह्मर्षि ‘अत्रि’सम्म पुग्नुपर्ने हुन्छ । तर अत्रिसम्म पुग्ने ऐतिहासिक सोपान अद्यावधि पाप्त भइनसकेको हुनाले पौराणिक इतिहासलाई नै यसको सहायक सन्दर्भ मान्नु पर्ने हुन्छ । पौराणिक इतिहासलाई प्रामाणिक मान्न नसक्नु आफ्नै ठाउँमा छ, तर त्रिकालदर्शी कृष्णद्वैपायनकृत महाभारत र पुराणहरू जस्ता प्राचीन ग्रन्थहरू मानववंश विस्तारका प्रमुख आधार हुन् भत्रे कुरालाई नकार्न सकिन्न ।
प्रत्यक्षबाट कुनै कुरा थाहा पाउन सकिएन भने अनुमानबाट पनि सो कुराको अनुसन्धान गर्न सकिन्छ, त्यति गर्दा पनि नभएमा वेदको सहारा लिनुपर्छ भनेर शास्त्रले यसरी बताएको छः–
‘प्रत्यक्षेणाद्रनुमित्या वा यस्तूपायो नविद्यते ।
एतं विदन्ति वेदेन तस्माद् वेदस्य वेदता ।।’
वेदव्यासले वेदकै आधारमा पुराणादिको रचना गरेका हुन् । त्यसो भए पुराणलाई आधार मान्नु पनि वेदलाई आधार मान्नु जत्तिकै हो । पुराणलाई आधार मान्दा हामी आत्रेयहरु, मूलतः पानी पोखरेलहरूसंग ‘पानी’को नाता कति पुरानो छ भन्नेकुरा थाहा पाउन सकिन्छ —
अत्रेर्भार्यानसूया च पञ्चात्रेया नसूयत ।
कन्यका च श्रुतिंर्नाम माता शङ्खपदस्य च ।।
सत्यनेत्रश्च हव्यश्चआपोमूर्तिशनैश्चर’
सोमश्च पञ्चमस्त्वेते पञ्चात्रेयाः प्रकीर्तिता’’
तेषांं पुत्राश्च पौत्राश्च ह्यात्रेयाणांं महात्मनाम्’
स्वायम्मुवेन्तरेऽतीताः शतशोऽथ सहस्रशः। (शिवपुराण वायवीय संहिता पूर्वखण्ड १७÷३०,३१,३२,)
शिवपुराणको उपर्युक्त कथनले अत्रिपत्नी अनसूयाका गर्भबाट सत्यनेत्र, हव्य, आपोमूर्ति, शनैश्चर र सोम गरी ५ पुत्र प्रादुर्भाव भएको कुरा देखाएको छ । यस कथनलाई आधार मानेर पानी पोखरेलका गोत्र प्रवर्तक पुरुष कुन चाहिं हुन् भनी खुट्याउनु पर्दा भत्र सकिन्छ ‘आपोमूर्ति आत्रेय’हाम्रा गोत्र प्रवर्तक हुन्, किनभने ‘आपोमूर्ति’ भत्रे नामसंग ‘पानी’ जोडिएको छ । अमरकोषमा ‘आप’(पानी) का पर्यायवाची शब्द प्रसस्त छन, तीमध्ये एउटा शब्द ‘पानीय’ पनि हो । पानीय तद्भव ‘पानी’ भएको हो । यसप्रकार ‘आपोमूर्ति आत्रेय’ ‘पानीय आत्रेय’ र कालान्तरमा पोखरेल थरको प्राप्ति पछि ‘पानीय पोखरेल’ हुदै ‘पानी पोखरेल’भएको कुरालाई धेरै प्रतिशत विश्वास गर्न सकिन्छ । यही अनुमानलाई सत्यको केही नजिक गरेर ‘आपोमूर्ति आत्रेय’लाई आत्रेयगोत्री पानी पोखरेलका प्रथमपुरुष मान्न यो पङ्तिकार तम्सिएको हो । यस अनुमानको खण्डन गरी अझ विश्वस्त तथ्य अगाडी आएमा त्यसैलाई मम भन्न पछि नपर्ने गरी यो पौराणिक तथ्य अघि सारिएको छ । यसरी हेर्दा सबै आत्रेय ‘आपोमूर्ति आत्रेय’कै सन्तान हुन् कि होइनन् ? हुन् भने उनीहरुले आफ्ना थर अगाडि ‘पानी’ लेख्न किन छाडे ? र होइनन् भने उनीहरू कुन आत्रेयका सन्तान हुन् त ? भन्ने कुरा अध्ययन अनुसन्धानको विषय बनेको छ ।
हाम्रा आदिपुरुष ‘आपोमूर्ति आत्रेय’ले ‘पानी’ लाई विशेष महŒव दिएर विशेषणकै रुपमा प्रयोग गरेको हुनाले हामी आधावधि आफ्ना प्रातः स्मरणीय आदिपुरुषको अनुकरण र अनुसरण गर्दै आएका छौं । त्यसो त हाम्रा पूर्वजहरू पौराणिक कालदेखि नै पानी प्रिय थिए । उनीहरू त्रिकाल स्नान गर्थे । कालान्तरमा उनीहरू कृषिकार्यमा संलग्न भए र पानीसंग उनीहरूको घनिष्ठता अझ बढ्यो । पोखरी (पोखर)का नजिक घर बनाएर उनीहरु पोखर+आलय’= पोख¥यालय हुँदै पोखर्याल र पोखरेल भए अथवा पानीको पोखरी खनेर उनीहरु ‘पानी पोखरेल’ भए । जे जसरी भए पनि उनीहरु पानीप्रेमी हुन् यो कुरा स्पष्ट छ । वर्तमान समयमा अधिकांश ‘पानी पोखरेल’ कृषिमै आत्मनिर्भर रहेका पाइन्छन् । यसबाट पनि ‘पानी पोखरेलहरू’ ‘आपोमूर्ति आत्रेय’ कै वंशज हुन् भन्ने कुरा स्पष्ट हुन्छ ।
यसरी ‘शिवपुराण’लाई आधार मान्दा ‘अत्रि’ ऋषिका अनसूयातर्फका पुत्रहरूमध्ये ‘आपोमूर्ति आत्रेय’ ‘पानी पोखरेल’का वंशपुरुष ठहरिन्छन् । यिनका छोरा अर्चनानस र नाती श्यावाश्व हुन्, तर पौडेल वंशावलीमा ब्रह्माका मानसपुत्र अत्रिकी पत्नी अनसूयाबाट सोम, दत्तात्रेय र दुर्वासाको जन्म भएको उल्लेख गर्दै ‘आत्रेयलाई’ अत्रिका अन्य दश पत्नीबाट जन्मिएका मानिएको छ । दश पत्नीमध्ये कुन चाहिं पत्नीबाट हाम्रा पुर्खाको जन्म भएको हो भन्ने कुरामा वंशावली मौन छ ।

३. ऐतिहासिक आधार

आत्रेयहरूको अस्तित्वलाई वेद र पुराण दुवैले महत्व दिएका छन् तापनि वैदिक काल र पौराणिक काल प्रागैतिहासिक कालका रूपमा नै रहेका पाइन्छन् । त्यसो त इतिहास लेखन कार्य आजभन्दा दुई हजार बर्ष अघिसम्म पनि पुग्न सकेको पाइदैन । यसको प्रमुख कारण हाम्रो जस्तो देशमा मानववंश एवं नृशास्त्रको अध्ययन–अनुसन्धान कार्यले अग्रगति लिन नसक्नु नै हो । वंशको अभिलेख राख्ने र त्यसलार्ई अद्यावधिक गर्ने चलन र चासो नभएर पनि यसरी पछि परेको हुन सक्छ ।
वंशको अभिलेख राख्ने क्रममा केही प्रयासहरू हुँदै नभएका चाहि भन्न मिल्दैन, किनभने उदयानन्द खर्यालको ‘अर्याल वंशावली’ पं. विद्यापतिद्वारा लिखित संस्कृत पद्यात्मक ‘आत्रेय वंशावली’ सूर्यविक्रम ज्ञवालीको ‘वंशवर्णन कविता’ एकराज अर्यालद्वारा लिखित वंशावली, पं. टेकनाथ गौतमद्वारा लिखित ‘गौतम वंशावली’ आदिमा भएका दिग्दर्शनले वंशावली लेखन कार्यलाई निकै नै सहयोग पुर्याएको पाएन्छ । त्यसै गरी योगी नरहरिनाथकोे इतिहास प्रकाश (२०१३) र उहाँकै इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्र संग्रह (२०२२) जस्ता अन्वेषणात्मक कार्यले वंशावली लेखनमा पुर्याएको सहयोग प्रशंसनीय एवं स्तुत्य छ । कृष्णचन्द्र पोखरेलको पोखरेल वंशावली (२०४२), डा.माधवप्रसाद पोखरेलको काशीदासको ऐतिहासिकता (२०५६), रेवामणि पोखरेलको प्रयासमा लेखिएको पोखरेलको इतिहास (२०५७), पौडेल वंशावली (२०६०), बालकृष्ण पोखरेलको जतनपुरे पानी पोखरेलको वंशावली (२०५६), जस्ता कृतिहरूले वंशावली लेखन कार्यलाई मलजल गरेका छन् । यसबारेमा अझै गहनतम अध्ययन अनुसन्धान हुनु जरुरी छ । यसरी हेर्दा अहिलेसम्म वंशावली लेखन कार्यका लागि निकै प्रयासहरु भएको पाइएता पनि कालक्रमिकता प्रदान गरी लेखिएको एकमात्र कृति प्राः बालकृष्ण पोखरेलको ‘जतनपुरे पानी पोखरेलको वंशावली’ रहेको पाइन्छ ।
आत्रेयहरूको ऐतिहासिकता पहिल्याउने क्रममा ‘पौडेल वंशावली’ र ‘जतनपुरे पानी पोखरेलको वंशावलीले सोमनाथ आत्रेय (वि.स.५२०) लाई आत्रेहरुका ऐतिहासिक मूल पुरुष ठहर्याएका छन् । यी दुई वंशावलीलाई आधार मानेर अब आत्रेयहरू वंशावलीको सोपान चढ्दै सोमनाथसम्म पुग्नसक्ने भएका छन् । यस कार्यबाट पानी पोखरेललाई मात्र होइन आत्रेय गोत्र धारण गर्ने सबैलाई आआफ्नो वंशावलीमा जोड्न सरल भएकोछ ।
सोमनाथ आत्रेयको जन्म वि.स. ५२० तिर कर्णाटकको मैसुरमा भएको थियो । यिनी प्रतिहारवंशी गौर्जर ब्राह्मण थिए । यिनी निकै धनवान् थिए । यिनले गुजरातको सौराष्ट्रमा सोमनाथको भव्य मन्दिर बनाएका थिए र त्यसमा ज्योतिर्लिङ्गको स्थापना गरेका थिए । काबेरी नदीको बायाँ किनारमा ‘सोमनाथ पुरम्’ नामक नगर पनि यिनैले बसालेका थिए । यिनी ज्योतिर्लिङ्गको नित्य पूजा गर्ने गर्थे । (पौडेल वंशावली २०६०ः १८)
यसरी ‘सोमनाथ’ आत्रेयहरूका ऐतिहासिक मूलपुरुष ठहरिएका छन् भने ‘पानी पोखरेल’का मूलपुरुष काशीदास/कुशभद्रा (वि.सं.९५०) ठहरिएका छन् । काशीदासको ऐतिहासिकतालाई पुष्टि गर्ने केही तथ्यहरु निम्ननुसार छन् ः

१. काशीदास कन्नौजका राजा भएको र अलाउद्दीन खिल्जीले गद्दीबाट हटाएपछि बाहुनको भेष लिएर नेपाल पसेका थिए । (मोहन बहादुर मल्ल २०३५)
२. काशीदासका सन्तानले सोह्रवटा वाइसी राज्यमा राज्य गरेको पाइन्छ । केही चौबिसी राज्यमा पनि काशीदासका सन्तान राजा भएको प्रमाण भेटिएका छन् । (डा. राजाराम सुवेदी २०४५)
३. काशीदासका पुर्खा कन्नौज वा चित्तौरका राजा थिए । कन्नौजका अन्तिम राजा मठिमल राइठोरले दिल्लीका सुल्तानसँग युद्धमा ज्यान गुमाएपछि उनका सन्तानले “शर्मा पाध्य” लेख्न थाले । (टुची)
४. काशीदासको साइनो कन्नौजका राजा ‘सोमवंशी राइठुर’हरूसँग थियो । ‘योगी नरहरिनाथ इतिहास प्रकाश २.१ः३६४)

५. जाजरकोटे राजाको वंशावली, सोम वंशावली, सल्यानी राजाको वंशावली, अज्र्याल वंशावली र गोतामे वंशावलीअनुसार पनि नेपालका सबै अत्रि र आत्रेय गोत्र हुने रैती र राजाका मूल पुर्खा कन्नौजबाट आएको पुष्टि हुन्छ । (डा. पोखरेल, पानी पोखरेल नालोबेलो २०५७)
६. पानी पोखरेलका पुर्खा काशीदास नेपाल पस्नमा कन्नौजमा मुसलमानको आक्रमण नै कारण थियो । (कृष्णचन्द्र पोखरेल २०४२)
७. काशीदास कन्नौजबाट जुम्ला आएका हुन् । उनी षट्शास्त्रका ज्ञाता थिए । डा. राजाराम सुवेदी २०५४)
८. मुसलमान गजनवीको बनारससम्मको आक्रमणले जर्जरित भएर प्रतिहार साम्रज्य ध्वस्त हुँदा कन्नौजका राजकुमार हिमालयमा शरण लिन पुगे ।
(राहुल सांकृत्यायन १९४८ ई. किन्नर देशमे)
९. काशीदासका पुर्खा अर्थात् गुर्जर प्रतिहारवंशी राजाहरू बाहुन थिए । (डा. कन्हैयालाल मुन्सी, १९८४ इ. ४६)
१०. नेपालमा अत्रि र आत्रेय गोत्रधारी बाहुन, क्षेत्री (ठकुरी समेत) मगर, चन्द्रवंशी, राजा आदि काशीदास कै सन्तान हुन् । (डा. माधवप्रसाद पोखरेल, काशिदासको ऐतिहासिकता ः २०५६)
११. काशीदास नेपाल आउँदा जुम्लामा आनन्दमल्ल र रिपु मल्लको शासन थियो, त्यसैले काशीदासले ती दुईमध्ये एकजना राजालाई भेटेको हुनुपर्छ र काशीदासको योग्यताबाट प्रभावित भएर राजाले उनलाई आफ्नी छोरी दिएर ठाकुरजी लेकदेखि दक्षिणतिर शासक बनाई दिए । (धनवज्र बज्राचार्यः२०२८)
१२. चित्तौरका अन्तिम राजा रत्नसिंह राठौर वंशका थिए । मुसलमानको अत्याचार सहन नसकी रत्नसिंहले पनि आफ्नो नाम ‘काशीदास पाध्य’ राखेर आफूलाई देववर्मा पाध्यका वंशज भन्ने चिनाएर मानसरोवर कैशाल पर्वतको तीर्थयात्रा गर्न भनी हिंडे । यसरी उनी जुम्ला आइपुगे, त्यहाँका राजालाई भेटे, आफ्नो सबै कहानी सुनाए र प्रभावित बनाए । (डा. पोखरेल, पानी पोखरेलको नालीबेली २०५७)
१३. रन्तसिंह (रत्नज्योति वा काशीदास पाध्य) जुम्ला राज्यमा अचानक देखा परे, कैशाल पर्वत र मानसरोवरको दर्शन गरे, दूधपोखरी, पानीपोखरी भर्नमा आफ्नो प्रतिभा पनि देखाए र जुम्लाकी राजकुमारी बिहे पनि गरे । उनको रहस्यमय सफलताले गर्दा त्यस क्षेत्रको लोकपरम्पराले उनैलाई जालन्धरी वा औतारी राजा भन्न थाल्यो । (इतिहास प्रकाश १.१ः६९)
१४. काशीदास नाउँका चन्द्रवंशी व्यक्ति षट्शास्त्रका ज्ञाता, वेदादिमा पारङ्गत र थु्प्रै चेलाहरुले सुशोभित थिए । उनी कन्नौज मुसलमानद्वारा आतंकित भएको देखेर यस ठाउँमा बस्न ठिक छैन भन्ने ठानी आफ्ना चेला साथ लगाएर साउन महिना लाग्दा सिजापति राजाका राज्यमा उल्मुख जात्रा चलिरहेको बेला त्यहाँ पुगेर राजाको मान र वृति पाएर बसे । (पं.वाणीविलास ज्योतिर्विद, सल्यानी राजाको वंशावली)
१५. “काशीदास भट्ट पोखरेल थरका मूल पुरुष हुन् (पौडेल वंशावली, २०६०ः ५२)”

१६……..तर मानव वंशको यस लामो यात्रालाई हाँक दिने शक्ति आफ्नो नभएको हुनाले मैले सोमनाथदेखि पुस्ताको गणना गरेको छु । उनको समयलाई सं ५२० देखि आरम्भ भएको स्वीकार गर्दै मैले आफ्नो वंशको प्रथम पुस्ताका पूर्वज उनलाई मानेको छु र आपूmलाई उनको ४७ औं पुस्ताको सन्तान मानेको छु । यसरी यस वंशावलीको सत्ययुग मैले सोमनाथको युगलाई र ब्रह्मा स्वयंं सोमनाथलाई स्विकारेको छु । उनी पोखरेल, पौडेल, पाहाडी, गोतामे, चापागाई, खतिवडा, आत्रेय वस्थी, आत्रेय भट्ट, आत्रेय मिश्र, आदिका साझे पूर्वज हुन् ।” (प्राः बालकृष्ण पोखरेल जतनपुरे पानीपोखरेलको वंशावली २०६५ः२१)
उपर्युक्त अध्ययनबाट अब आत्रेय वंश सोमनाथसम्म पुग्न सफल भएको देखिन्छ । अझ गहन अध्ययन अनुसन्धान हुन सकेमा सोमनाथ र चरकको सम्बन्ध स्थापित हुने सम्भावनालाई पनि नकार्न सकिंदैन । यसबाहेक काशीदास (कुशभद्रा) पानी पोखरेलका ऐतिहासिक मूलपुरुष हुन् भत्रे कुरा पनि माथिका उद्धृतांशबाट प्रमाणित भएको छ । पुस्ता खुट्याउने क्रममा यो पङ्क्तिकार सोमनाथदेखि ४७ औं पुस्तामा रहेको छ भने काशीदासदेखि ३४ औं पुस्तामा रहेको छ । त्यसैगरी कपिलदेवदेखि २१ औं पुस्तामा र काशीनाथ (जफेका प्रथम पुरुष) देखि १० औं पुस्तामा रहेको छ ।

४. उपसंहार

उपर्युक्त ऐतिहासिक अध्ययनबाट कुन कुरा स्पष्ट हुन्छ भने पानी पोखरेलका प्रथम पुरुष काशीदास भारतबर्षको दक्षिण–पश्चिमबाट भारतबर्षकै उत्तर–पूर्वतिर आएका हुन् । उनी भारतबाट नेपाल पसेका होइनन् भत्रे कुरा आफुलाई मात्र आदिबासी ठान्न्रहरुले बुझे हुन्छ, किनभने काशीदास वि.स.९५० तिर चित्तौरबाट जुम्ला आएका हुन् । त्यसबेला ‘नेपाल’ र ‘भारत’को जन्म भएकै थिएन । काशीदास चित्तौरबाट भागेर आफ्नो प्राणभूमि जुम्ला आउनु र भुटानी नेपालीहरूले आफ्नो प्राणभूमि नेपालमा शरण लिनु उस्तै उस्तै हो, किनभने भुटानी नेपालीहरूका पुर्खा पहिला नेपालतिरबाटै भुटान गएका हुन् र काशीदासका पुर्खा पनि उत्तराखण्डबाट दक्षिण–पश्चिम तिर गएका हुन् । यसरी हेर्दा हामी आत्रेयहरु वर्तमान नेपालका आदिबासी मात्र होइनौं अनादिबासी हौं ।
वेद र उपनिषद् जस्ता आर्ष ग्रन्थहरुको अध्ययन नै नगरी सर्वदा पश्चिमी इतिहासलाई मात्र आधार मान्नु र हाम्रा पूर्वजहरू पश्चिमतिरबाट आएका हुन् भत्रु आफ्नै संस्कृति र सभ्यतालाई नदेख्नु हो । आफु को हुँ, कहाँबाट आएको हुँ, आफ्नो प्रमुख पहिचान के हो भन्ने कुरातर्फ नलागी अर्काले तँ उतैबाट आएको, तेरा पुर्खा उतैका हुन्, तँ आदिवासी होइनस् भनेका भरमा हो हो पाडरीका पछि लाग्ने हो भने हाम्रो भन्दा नराम्रो हविगत कसैको हुदैन । अर्काले बताइदिएपछि आफ्नो पहिचान र उद्गमस्थल थाहा पाउने हामी ‘हनुमान्’ होइनौ । आफ्नै अध्ययन र अनुसन्धानबाट आफ्नो उद्गम स्थल पत्ता लगाउने खुवी भएका विद्वान्हरू हाम्रा वंशमा थिए र छन् पनि । पूर्वीय ग्रन्थहरुको विषद अध्ययनबाट मात्र तथ्यहीन आरोप लगाउनेहरुको मुखबुजो लगाउने खुवी हामीमा आउन सक्छ । यसका लागि हामीले ‘असतो मा सत्गमय’ भन्ने हाम्रा पूर्वजहरुको सदुक्तिलाई आफ्नो गायत्री मन्त्र ठान्नु पर्छ ।

प्राचीन वेद, उपनिषद्, पुराणादि पूर्वीय वाङ्मयसंग घनिष्ठ सम्बन्ध राख्ने गोत्रको इतिहास हिन्दू वैदिक परम्परा र प्रणालीमा आबद्ध छ । हाम्रा पूर्वज अत्रि र आत्रेयहरुको आश्रय स्थल मानिने वर्तमान नेपाल र भारत प्राचीन भारतबर्षको गर्भमा थिए । पौराणिक महापुरुष ‘भरत’ को नामबाट भारतबर्ष भएको कुरा सङ्लो पानी जतिकै स्पष्ट छ । यसै विशाल भूखण्डको उत्तरपूर्वतिर अवस्थित पवित्र भूमि नै आम्रा पूर्वजहको जन्मभूमि र कर्मभूमि हो । यस कुरालाई पुरातत्वविद् योगी नरहरिनाथले पुष्टि गर्नु भएको छ । हाम्रो देश नेपालमा पुरातात्त्विक अध्ययन अनुसन्धान पटक्कै हुन सकेको छैन । पुरातात्विक स्थलहरुको पहिचान गरी उत्खनन कार्यलाई अघि बढाउने र उत्खनन गरिएका वस्तुहरूको अध्ययन अनुसन्धान हुने हो भने आत्रेयहरूका पूर्वज अत्रि र आत्रेयले तपस्या गरेको प्राग्भूमि वर्तमान नेपाल अन्तर्गत नै रहेको पाइन्छ । स्कन्दपुराण यस कुराको साक्षी छ । यस देशका धरोहरका रूपमा रहेका मठमन्दिर, देवालय, व्यास–गुफा अत्रि आश्रम, सीता पँधेरो, सुरुङ्गा (पाँच पाण्डवले सुरुङ्ग खनेर गुप्तवास गएको ठाउँ), विराटपोखर किचकबध, जनकपुर, धनुषा, वराहक्षेत्र, देवघाट, पाशुपतक्षेत्र, पिण्डेश्वर जस्ता अनेकौं पौराणिक एवं ऐतिहासिक स्थलहरू यहीं छन् । पाँच हजार वर्षअघि रचना गरिएका पुराणहरुमा गण्डकी, कौशिकी कर्णाली, कनका जस्ता नदीहरूको सुन्दरता एवं पवित्रताको वर्णन एवं व्याख्या गर्ने महर्षि व्यास प्राचीन भारत वर्षकै उपज हुन् । उनलाई यसै पवित्र भूमिमा बसेर महाभारत एवं पुराणादिको रचना गर्ने सौभाग्य प्राप्त भएको थियो । गुरुकुलीय परम्परामा आधारित अति पवित्र शिक्षा–ज्ञान, योग, आयुर्वेद आदिको ज्योति फैलाउने महिर्षिहरूमध्ये अत्रि र आत्रेय पनि हुन् । यो कुरा जान्न पाउँदा हामी आत्रेयहरू गौरवान्वित हुनु स्वभाविक हो ।

सोमनाथदेखि यस पङ्क्तिकारसम्मको पुस्ताक्रम, नाम र वि.सं.
१. साेमनाथ  (५२०),

२. रङ्गनाभ (५५८),

३. पुरनाभ (५९४),

४. ब्रह्मनाभ (६३१),

५. प्रसरनाभ  (६८०),

६. भीमदेव  (७१८),

७. पूर्णदेव  (७५६),

८. देवदेव (देव शर्मा) (७९१),

९. कश्यपदेव  (८३५),

१०. विकुशभद्र प्रथम  (८५६),

११.हरिशङ्कर  (८७७ं),

१२. शिवशङ्कर  (८९७),

१३. विकुशभद्र द्वितीय  (९२०),

१४ं काशीदास (कुशभद्रा)  (९५०),

१५. जयाकर  (९८०),

१६. शिवदास  (१००५),

१७. विष्णुदास (१०३०)

१८. जयदास (१०५५)

१९. दिवाेदास (१०७७)

२०. धर्मदास (११००)

२१. देवाखर (११२४)

२२. सेवाकर (११५३)

२३. शेखर (११८०)

२४. हाेमकार/इमुकर (१२२०)

२५. रघुनन्दन (१२४२)

२६. भास्कर/सैगुणा (१२६५)

२७. कपिलदेव (१२९०)

२८. जगतानन्द/जयानन्द (१३१५)

२९. जगतमणि (१३४०)

३०. दुर्गादास (१३७५)

३१. विष्णुहरि (१४१०)

३२. कृष्णहरि (१४६०)

३३. गङ्गाधर (१४९०)

३४. हरिदत्त (१५३७)

३५. गजाधर (१५६८)

३६. हेमन्त (१६१०)

३७. कल्याणनाथ (१६४२) । खार्पा र जफेका साझा मूल पुरुष ।

३८. काशीनाथ (१६७४) । जफेली पाेखरेलहरूका मूल पुरुष ।

३९. जयपति (१७०९)

४०. गाैतम (१७४७)

४१. बलिपाध्ये (१७८३)

४२. यज्ञनिधि/परीक्षित  (१८५५) । (ताेरीबारी, इलामका वंशपुरुष)

४३. देवदत्त (१८४७)

४४. रामकान्त (१८८४)

४५. डिल्लिराम (१९२६)

४६. रामनाथ/प्रेमप्रसाद (१९७०)

४७. काेमलप्रसाद (१९९९)

काेमलप्रसाद पाेखरेलकी जेठी श्रीमती लाेकमाया (दिवंगत) र कान्छी श्रीमती धर्मादेवी । छाेराहरू – सूर्यप्रसाद (दिवंगत), तीर्थप्रसाद, गणेशप्रसाद । छाेरी  – कृष्णकुमारी (पुण्यप्रभा) र पुष्पादेवी, / बुहारी – राधा र दीपा । नातिनी- अजिता । नाती- अजित र अभिजित ।

सन्दर्भ सूची

गौतम, टेकनाथ (२०५०), राप्ती अञ्चलको इतिहास तथा केही संस्मरणहरू, काठमाडौं  :
नरहरिनाथ, योगी (२०१३), इतिहासप्रकाश, काठमाडौं ः इतिहासप्रकाश मण्डल ।
———-,योगी, (२०२२), इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्र संग्रह, काठमाडौं  :
पोखरेल, कृष्णचन्द्र (२०४२), पोखरेलको वंशावली, काठमाडौं ः कुवेरप्रसाद पोखरेल ।
पोखरेल, डा.माधवप्रसाद (२०५६), काशीदासको ऐतिहासिकता, काठमाडौं  : मध्यमाञ्चल
साहित्य परिषद् ।
पोखरेल, बालकृष्ण (२०६५), जतनपुरे पानी पोखरेलको वंशावली, विराटनगर  : लेखक ।
बज्राचार्य, धनबज्र (२०२८), कर्णाली प्रदेशको ऐतिहासिक रूपरेखा,
मल्ल, मोहनबहादुर (२०३५), सिंजा, इतिहासको गोरेटो, काठमाडौं  : नेराप्रप्र ।
सम्पादक मण्डल (२०५७), पोखरेलको इतिहास, खोटाङ, खार्पा  : रेवामणि पोखरेल ।
सम्पादक मण्डल (२०६०), पौडेल वंशावली, चितवन : आत्रेयवंश अनुसन्धान प्रतिष्ठान ।
शिवपुराण, गीताप्रेस, गोरखपुर ।
श्रीमद्भगवद्गीता, गीताप्रेस, गोरखपुर ।

Standard